Arazoğlu webloguna xoş gəlmisiniz!!! آرازاوغلو وئبلوگونا خوش گلميسينيز

Cenubi Azerbaycanda turk lehceleri Xerite birde Cenubi Azerbaycanin muxtelif lehce ve ya şivelerinde danişan bölgeleri gösterilmişdir. Bu bölgelendirmede uç esas amil yeni:

a- Bölgelerin özellileri

b- Fonetik özellikleri

c- dil qaydalri: (1.umumi dil qaydalri; 2 -ses uyumu) öz çalişmama usta göturmeyime baxmayaraq, aşagidaki xususiyetleri de gözden qaçirmamişam.

1- Dilimizin temiz ve duzgun danisildigi lehceler

2- Dilimizde olan sözlerin baş herfinde işlenmeyen herfler meselesi

3- Danişilan dilin qedim yerli turkce ve ya sonra inkişaf edib Azerbaycana gelen turkce olmasi

4- Muxtelif turk boylari ile ilgili olan lehceler

5- Tarixi qondum - köçdumler

6- Xalq arasinda olan ve sineden sineye keçmiş hekayelerin tesir dairesi

7- Fars bölgelerine yaxinliq ve ya uzaqliq ve onun tesirleri

8- Kend ve şeherlerde danişilan dil ferqlilikleri

9- Şimali Azerbaycan lehceleri ile tutuşdurma.

Iranda Islam inqilabindan sonra azad hava çekmek uçun daha çox Azerbaycana get geli uygun görmuşdum. Ona göre de ve inqilabdan sonraki ab havanin tesiri altinda musbet bir iş görmek uçun öz vilayetimizde imkanlar axtarirdiq. Xoşbextlikden çalişdigim muhendis muşavir şirketine bir proje teklif edildi." torpaq-su projeleri axtarib tapmaq ve heyata keçirmek".

yuksek seviyede istehsala qatqisi da ola bilen ve çox qazancli hesab edilen projelerden neçesinin icra olunub neçesinin ustunu töz basdi meselesi bu meqalenin çemberine girmez.

Ancaq Cenubi Azerbaycandaki turk lehcelerini öyrenmek ucun elime keçen bu fursetden istifade edib, elimden geldiyi qeder onlari ayird etmeye çalişdim. Esasen o proyektlerin mutaliesi uçun Cenubi Azerbaycanin butun erazilerinde olan vilayetleri, daglari, obalari, çaylari gezib dolanmali ve melumat toplamaliydiq. Men bir maqnitofon ve bir de defter alaraq dilimizin inceliklerini ve muxtelif bölgelerde danişiq şivelerini, ve projeler uçun öyrenilmesi lazim olan başqa melumatlari birlikde toplamaga çalişdim.

Dilci olmadigima göre bu araşdirmani elmi aparmaq imkanim yox idi. Amma bir meseleye inanirdim, Cenubi Azerbaycanda bu gune qeder bizim milli varligimizin muxtelif sahelerinde heç bir emeli-elmi tedqiqat aparilmadigina göre menim ortaya çixartdigim lehce ferqleri elmi baximdan duzgun olmasa bele, gelecekde elmi tedqiqat ve araşdirmalarin aparilmasi uçun bir işiq yolu gösterecekdir. Şimali Azerbaycanda oldugu kimi dilimizin, medeniyetimizin, edebiyat ve başqa sahelerin elmi tedqiqatinin köklu aparilmasini arzulayaraq esas meseleni aydinlatmaga çalisacagam.

Xerite birde Cenubi Azerbaycanin muxtelif lehce ve ya şivelerinde danişan bölgeleri gösterilmişdir. Bu bölgelendirmede uç esas amil yeni:

a- Bölgelerin özellileri

b- Fonetik özellikleri

c- dil qaydalri: (1.umumi dil qaydalri; 2 -ses uyumu) öz çalişmama usta göturmeyime baxmayaraq, aşagidaki xususiyetleri de gözden qaçirmamişam.

1- Dilimizin temiz ve duzgun danisildigi lehceler

2- Dilimizde olan sözlerin baş herfinde işlenmeyen herfler meselesi

3- Danişilan dilin qedim yerli turkce ve ya sonra inkişaf edib Azerbaycana gelen turkce olmasi

4- Muxtelif turk boylari ile ilgili olan lehceler

5- Tarixi qondum - köçdumler

6- Xalq arasinda olan ve sineden sineye keçmiş hekayelerin tesir dairesi

7- Fars bölgelerine yaxinliq ve ya uzaqliq ve onun tesirleri

8- Kend ve şeherlerde danişilan dil ferqlilikleri

9- Şimali Azerbaycan lehceleri ile tutuşdurma.

Yuxaridaki yazilan xususiyet ve özelliklere göre Cenubi Azerbaycanda danişilan turkcenin 9 lehcesini göstermek mumkundur. Ancaq ve teessufle Cenubi Azerbaycanda ana dilinde mekteb ve medrese olmadigina göre edebi dil inkişafi da movcud deyil. Ona göre de umumi bir dil yaxinligi olmayib, bölgulediyimiz lehcelerin öz arasinda da muxtelif uzaqliqlar görulmekdedir. Eger radio ve televiziondaki qesden pozuq bir dille hazirlanmiş verilişlerin özel lehcelerin nezere alarsaq bu araşdirma öz önem ve ehemiyetini itirer. Ona göre ve baxmayaraq ki, sözu keçen verilişlerin menfi tesiri belli bir daire çerçivesinde özunu göstermisdir, mekteblerin açilmasiyla ve dilimizin öz gözelliklerini qoruyaraq edebi formasinda öyrenilmeye başladiqdan sonra o verilişlerin menfi, pozucu, yixici tesirleri çox tez aradan qalxacaqdir. Bu gun Cenubi Azerbaycan ve Tehranda, Şimali Azerbaycanin qazet ve jurnallari ve ya radio ve televizyon verilişleriyle öz yazi ve danişiq dillerini formalasdiran minlerce alim, şair, yazici ve aydin cemiyetlerin dilindeki, safliq, duruluq ve uygunluq buna bir misal kimi gösterile biler. Ancaq bilindiyi kimi, medeni ve menevi tesir unsurlerinden sistemli ve duzenli istifade imkani olmadigina göre tesir dairesi genişlenmemisdir. Yuxarida qeyd edilen mundericat esasinda adi keçen 9 lehceni bir-bir aydinlatmaga çalişacagam. Umid edirem faydali olsun.



1- Tebriz lehcesi



Şimali Azerbaycanin Şeki lehcesine yaxin olan bu agiz, Tebriz ve onun etrafinda olan iri-xirda şeher ve qesebelerde danişilan dildir. Bu lehce Tebrizin cenubunda yerleşen Usku, Xosrovşehr, Azerşehr ve onlarin tabeliyinde olan kendlerde işlendiyi kimi, Sehendin şimal eteklerinde yerleşen kendlerin, Mehranrud çayinin qerbindeki menteqede olan Vasminc ve etrafi ile, Herbi, Bere, Liqvan, Sparaxan, Xeletdukan kimi yerler az ferqle bu lehcede danisirlar. Bu lehce en esgi turk dilinin özelliklerini daşimaqla beraber, bu gunki dil qaydalarina çox da uymayan, xususiyle Tebrizde ince ve qaba sessizlerinin uyuşmazligini görmek mumkundur.Yuxarida adi cekilen kendlerden Herbi-Bere-Liqvan kimilerinin adlari ve geyimleri, onlarin baresinde deyilen hekayeler ve hemçinin torpaqlarinin otlu, elefli ve suyunun bol oldugu, onlarin çox qedimden oralarda yaşadiqlarini gösterir. O bölgedeki kendlerin boyuk ekseriyetinde az zaman bundan önceye qeder qoyun derisinden geyim ve papaq hazilanib istifade edilirdiki bezi yaşlilarinda bugunde eledir. Bezi kendler haqqinda yayilan bir hikayeye esasen Kerbela savaşi zamani onlar varmişlar, ancaq muharibeye qoşulmamaq uçun ökuze minib yola duşubler. Sparaxanin bir Hun kendi oldugunu o adin Hun serdari adindan gelmesiyle baglamaq olar. Her halda hele "r" sesinin dilimize keçmediyi döneme aid bu lehcede qardaşa qeydeş, Rehime - Yehim, gelireme- geliyem deyildiyi kimi tebrizlilerin gelsek-e gelsux işletmesine baxmayaraq adi çekilen kendlerin bezilerinde (Herbi- Bere) onun gelsox şeklinde ihslendiyi görunmekdedir. Bu lehcede sözler uzadilir, ancaq tehekkum qabaligi davam edir. Ses uyuşumu, xususile ince sessizlerden sonrski yapişdirmalar ve ekler ses qaydasini pozar, geleceyem yerine gelecagam işlener. Boyuk fel gucune sahib olan turkce onun umumi qaydalarinin pozulmasina icaze vermemişse de, oxumuş kutlenin diline keçmis xarici sözler az deyil, ancaq Tebrizlilerin anadilinde yeni sözler keşf etmedeki boyuk qabiliyetini nezere alsaq bu bölgenin söz dagarciginin çox dolu oldugunun sebebini öyrenmek olar. Tebriz lehcesinin başqa bir özelliyinde indiki zamanin ucuncu şexsindeki fellerin sonuna onun son seslisine tabe olaraq i,i,u,u artirilmasidir (geliri-qalxiri)

Tebriz şeherinin öz içinde yaxin keçmişe qeder uç ayri danişiq formasi mumkun idi:

-Şimal qerb mehellelerinde yeni Şamqazan, Hokmabad, Munnecim, Qaragac

-Deveçi, Emreqiz, Lilava, Xetib

-Şeşgilan, Bagmeşe, Xiyaban, Maralan ve merkezi bölgeler

Ancaq son zamanlarda kendlerden olan köçun muxtelif cehetlerden musbet tesir gösterdiyine göre agizlar bir birine yaxinlaşdigi kimi umumileşmiş olmasi da görunmekdedir.



2- Qaradag lehcesi



Cenubi Azerbaycanda en duzgun danisilan turkcedir. Çox sert ve temamen dil qaydalarina riayet edildiyi bir lehce olmasina baxmayaraq ister qaba, ister ince sessizler daşiyan fellerin serfi butun hallarda yumuşaq sessizlerle amma sert olaraq davam eder; gelmek felinin serfi, geleciyem, gelecekler deyildiyi kimi, almaq felinde de alaciyem, alaceyik, alacekler formasinda işlenir. Bundan basqa qayda pozuntusu olmayan bu bölgenin bezi kendlerinde "x" herfi yoxdur. Xususile ereb sözu olaraq dilimize keçmiş olan sözlerde "x" yerine "h" işlenir. Misal uçun: Xurma -ya" Hurma", xanima "hanim" deyilir. Daha önce adini çekdiyim Mehranrud çayinin hemen şerqinde yerleşen Dize kendinde Esger Derzi oglu Rehim, klassik savadi olmayan menim musahibim turkceni en gözel danişan bir numune kimi hele de yaşamaqdadir. "R" ile başlayan sözlerin başina "i" sesi artiraraq Rehime - Irehim deyilen bu bölgede dilimizin öz qayda ve qanunlarini saxlamaqdan başqa, bu gun çox yerlerde ölmuş ve hetta şimalin edebi dilinden çixmiş bezi xususiyyetler hele de qorunmaqdadir. Diri ve canli heyvani bir terefe aparmaga, "aparmaq" dedikleri halda, eliyle ve ya çiyin ve kurekde daşina bilen cansiz maddelerin daşimasinda "göturmek" felinden istifade edirler

Misal : mallari suvarmaga ve ya otarmaga apar - Biçinçilerin ikindi çöreyini götur.

Cik şekilcisinden istifade ederek, bir sifetin kemiyetini kiçiltmek uçun geniş istifade olnunur. Meselen bildir (keçen il) "puturaq" olan bizim alma baginda bu il agaclar "azcaciq" getirib.

Bu lehcenin danişildigi yerleri, Tebriz lehcesinden ayiran Mehranrud çayinin hemen şerqindeki Dize kendinden başlar, Sehend daglarinin şerq eteklerindeki Meteneq, Iranaq, Seysandan keçer, Sereskend, oradan Maraga eyaletinin şerqindeki Sayin Qaladan keçib, Bostanabad, Miyana, Sarab, Qaradag ve Eherden sonra Xive ve Muganin bir qismetin öz ortuyu altina alar. Dar bir bogazla Arazin qiragiyla Culfani keçer ve Qaraqişlaq, Beycan,Erebler, Nazik, Mergenler, Qaraquluqlar, Merkit ve Qayqacda sonra Qere eyniden sonra yavaş- yavaş Urmu şivesine yaxinlaşar. Göze çarpan xusus, bu bölgenin çoxunda Dede Qorqud hekayelerinin isalm donu geyinmiş seklinin hele de sinelerde ve dillerde olmasidir. Klassik savadi olmayan ancaq bu hekayetlerin çoxunu sinedefter olan Dize kendindeki menim ikinci musahibim Heyder oglu Huseynqulu bu sözlerin diri sahididir.



3 Yamci lehci



Şimali Azerbaycanin Naxcivan ve xususile Ordubad agzina yaxin olan bu lehcenin merkezini Merend şehri saymaq olar. Sofiyan, Yamçi, Guney mahali Şebuster, Xamine, Dize xelil, Deryan, Şanican, Gemiçiden sonra Urmu golunun Şimalin Qapsar, Zunuz, Gelinqaya, Elemdar-Gergnin cenub kendleri ve Merend duzunde Yamçi, Yekan mahallarindan Evoglu ve ordan sonra Agçayda yavaş-yavaş Qaradag lehcesine yaxinlaşir. Bu lehcede pozgunlugun az olmamasina baxmayaraq, Qaradag lehcesinin tersine sözler daha yumuşaqdir. "Qablama yerine qebleme" , "qapaq yerine qepeq" dedikleri kimi, qardahs yerine qerdehs sözu işlener. Ancaq ses uyuşumu tam olaraq riayet edilir. Fel az uzanir, Tebriz lehcesiyle Qaradag lehcesi arasinda yer tutar. Zunuz ve Merendin özu en qedim yerleşim merkezlerinden olmasina baxmayaraq Yam gediyindeki Yam kendi ve etraf kendleriyle Merend ovasindaki yamhci ve ona tay kendlerin Mugul köçleriyle geldikleri bellidir. Çunki hem o kendlerin adinin Mugulca olmasi, hem de lehcelerinin qarişmasina baxmayaraq bezi özellikerin qoruyub saxlamişdir. Ancaq butun bunlarla beraber o hududlar daxilindeki lehce çox esgi ve orta dillerin bir-biri ile qarişib, terkibleşmesinden xeber verir. Bu bölgede neçe meseleye diqqet yetirmek lazimdir.

Sofiyan ve etrafinda butun fellerin ikinci şexsinin keçmişdeki halini göstermek ucun felin sessizlerine göre, ddi, ddy ve s. işledirler. Misal ucun:gelibdi yerine - geliddi, vurubdu yerine- vuruddu ve s. deyilir. Maraqli olan budur ki, uygur-avşar adi verdiyimiz Urmu lehcesine tabe olan Salmas seherlerinde de eyni hadise görunmekdedir.

Bu lehcenin erazisine daxil olan ve Urmu golunun şimalinda yerleşen Qipçaq kendinin xalqi bam başqa bir lehceye yiyelenmişler, hetta bu meqaled qeyd edilen lehcelerden heç birine tabe deyiller. Bura da bir xususiyyeti de derc etmek gerekdir, o da bu kend ehalisinin gozlerinin rengi ve qiyiqligindaki ferqin göze çarpmasidir.



4- Uygur lehcesi



Cenubi Azerbaycan turkcesinin en duzgun danisilan lehcelerinden biridir. Sovuqbulaq yaxinligindan Sulduz qarapapaqlarina ordan da Urmu-Salmas-Xoy ve Turkiye hududlarina qeder uzanan bölgenin çox gözel dil xususiyyetleri ve uyumlari ve munasib söz ve dil uslubu vardir. Bu lehcenin en gözel özelliyi mensubiyet ekinde yaranmihs veziyetdir. Bu barede meqalenin sonunda bir cedvel verileceyine baxmayaraq, burada qismen mubahiseye qoyulmasini uygun görururem. muxtelif lehcelerin muxtelif zamanlarinda, birinci, ikinci, ucuncu sexslere aid fel tetbiqinde işledilen mensubiyetin çeşitliyine göre aşagidaki izahati vermek mumkundur. Ancaq onun en dogrusunu xususen ikinci şexsin tek ve cem şekliyle bu lehcede görmek mumkundur. Ata, sözunden uç lehcede misal verilirse:

Edebi dilde- atamin, atanin, atasinin, atamizin, atanizin, atalarinin

Tebriz - atamin, atavin, atasinin, atamizin, atuzun, atalarinin

Qaradag- atamin, atovun, atasinin, atamizin, atovuzun, atalarinin

Uygur- atamin, "atayin", atasinin, atamizin, "atayizin", atalarinin

Bu barede diqqeti çeken mesele budurki ister Turkiyedeki, istersede Şumali Azrebaycandaki resmi dilde yiyelik mensubiyetinin butun hallarinda "nin" işledilir. Misal uçun: " Senin atanin adi Arazdir- atanin ati bözdur". Halbuki Urmu lehcesinde " senin atayin adi arazdir- atanin ati bözdur".

Bu lehcenin danişildigi bölgede aşagidaki xususiyetlere diqqet yetirilmelidir. Urmiye ile Salmas arasindaki Quşçu gediyinin şimalindaki Qarabag bölgesindeki danişiq dili esas lehce ile ferqli olaraq Şimali Azerbaycanin qerb dialektine yaxindir.

Urmunun 10 -12 km-deki Yiyen Çonqaralisi kendlerinde danişilan dilde kendlerin adinda oldugu kimi eski"ng" sesi de saxlanilmişdir.Misal uçun bu ve bezi onlara yaxin kendlerde gelirsen yerine "gelireng", qalirsan yerine "qalirang" ve s. deyilmekdedir. Bu barede açiqlanmasi vacib olan bir xusus da ondan ibaretdir ki, Dogu Turkistanda (Uygurustan) çinlerin bu gun "Yangçing" yeni yeni Çin dedikleri bölgede Urumçu şeherinin qerbindeki Çonqarali adinda bir qesebe movcuddur. Urmudaki çonqarlilarla Urumcudaki çonqarli arasindaki bag ve ilişgileri anlamaq uçun onlarin dillerindeki yaxinligi öyrenmek kafidir.

Uygur avşar adi verdiyimiz bu şive eslinde qeyd edilen uygur turkcesiyle Xorasandan ve sonralari Turkiyeden gelmiş Avşar ellerinin dilqarişimindan meydana gelmiş bir lehce olaraq qebul edile biler. Dil qaydalarinn tam olaraq riayet edildiyi bu bölgedeki danişqlarda ses uyuşumu butun menteqede hissedilir. Ancaq butun şexslerde gelen olum eklerinde, felin köku ister qaba, ister yumşaq sessizlerle duzelmiş olsun, ce ile baglanir. Qaradag ve Tebriz lehcesiyle muqayise edilirse aşagidaki cedveli hazirlamaq olar:

Sözun esasi yiyeceyem qalacagam

Qaradag yiyeciyem qalaciyem

Uygur-avşar yeyeceyem qalaceyem

Tebriz yiyecagam qalacagam

bu lehcenin en gözel örneyi Urmunun 8 km qerbindeki Qarahesenli kendi olmaqla beraber, o etrafdaki kendler yeni Zeynalli, Yorqanli, Balov, gecin, Velinde, Qala, Torpaq qala, Qaragac da gösterile biler. Maraqli olan hal ise Urmudaki sunni kendleri ve salmasdaki Mugul kimi sunni kendlerinde daha duzgun turkcenin danişilmasidir. Gerçi Salmasin muganciq, Xoyun Pere, Sulduzun Memmedyar kimi kendlerinin özunexas şivelerin unutmamaq lazimdir.

Bu lehcede danişanlarin da Qaradag lehcesinde oldugu kimi "R" sesinden sözlerin başlangicinda istifade etdikleri görunmedi. Ele sözlerin başina bir "i" ve ya "i"(nöqtesiz) sesi artiraraq işledilir. Ancaq Tebriz ve Maraga lehcesinin tersine "R" sesi sözlerin ortasinda istifade edilmekdedir.



5- Maraga lehcesi

Bu lehce Sehend daglarinin cenub eteklerindeki kend ve şeherlerinde yayqindir. Maragadan şerqe teref Sereskend hududlarina qeder yeni Qartovol ve Şellevend deresine, Daşatandan cenub dogrultusuna Sayin Qala, Miyandoab (Qoşaçay) araligindan Sovuqbulaq yaxinlarina ve Cigati, Tigati çaylarinin duzluk ve ovalarindan Melikan, Binab, Eceb şir ile Azerşehr araligina qeder davam edir. Burada da "R" sesinin işlenmemesini monqollarla gelen şerqi kök turklerin ve onun yaninda Maraganin uzun muddet Elxanli paytaxti olmasindan ireli gelse gerekdir. Xalq arasinda yasti danisiq şivesi taninan bu agizda bir neçe xususiyyet göze çarpir.

Danişiq şivesi ne Tebriz lehcesi kimi çox uzanar, ne de Qaradag lehcesi kimi çox sert ve kesgindir, o ikisinin arasinda bir yer tutar.

"R" sesi yox deyilecek qeder az işlenir, ister sözun evvelinde ister ortasinda "y" sesiyle evez olunar. Bele ki, "Rehim" yerine Yehim, "gelirem" yerine geliyem, "Ara" yerine Aya işlenir.

Turk dilinin guclu fel quvvesine sahib olduguna göre esasen butun lehcelerde nisbi olaraq dil qaydalari qorunub saxlanilmişdir (Xelec adi verdiyimiz lehce xaric). Ancaq ses uyuşumu sessizlerle biten olaylarda yumuşaq sessizlerde uyuşum qaydasi riayet edilir. Qalacagam yerine qalacem, Geleceyem yerine gelecem, Geçdiyi kimi bezi ad, sifet ve eklerde de söyleniş ferqi görsenir. Misal uçun Qaraya, "Qeye", Qayaya, "qeye", Sariya "Sayi" deyilen bu lehcenin bu bariz numunesin Qoşaçay duzunde görmek olar. Maraqlidirki, Qoşaçaya çox yaxin olan ve onun şerqinde yerleşen Sayinqala lehcesi Qoşaçaydakindan temamen ferqlidir. Ona görede o bölgenin lehcesi qaradaga daxil edilibki, bir qurşaq kimi cenubi Azerbaycanin ortasindan geçer Makiya qeder devam eder.



6- Erdebil lehcesi



Erdebil, Xalxal, Nemin, Astara, Enzeliden uzanaraq Şirin su menteqesinden Mencil turklerinin, oradan da Qizil uzen çayinin Mencil istiqametine dönen, yeni Xalxal beyliyi ile Tarim beyliyi arasindaki qismetinin şimalini ehate eden ve bu arada hesret daglarindaki 7 meşe kendinden başqa butun o bölgede az çox ferqle danisilan lehcedir.

Şimali Azerbaycanin cenub beyliklerinde xususiyle Yardimliya çox yaxin bir lehcedir. Şimali Azerbaycanin Baki lehcesinde Erdebil lehcesinin izlerini görmek olar. Bu yaxinligi çox tebii görmek lazimdir. Çunki Şah Ismail Xetainin Erdebil - Elseven lerle quzeye dogru yuruşlerinde yerli Turkce ile qarişan bu lehce son iki yuz ilde Bakinin bir neft şeheri kimi inkisafindan sonra şimala, xusisiyle Bakiya uz çeviren cenub işçileri de bölgede öz tesirini muxtelif sahelerde gösterdiyi kimi dil sahesinde de göstermisdir. Bu muddetde Bakiya gelen cenublularin boyuk ekseriyyeti Erdebil bölgesindendir. Şimali Azerbacaninn bir çox bölgesinde ve Bakida göruş soruşdurulmasi aparilarsa onlarin 50%- inden yuxarisinin, birinci ve ya ikinci, ve ya dorduncu babasinin Cenubdan ve onunda çoxunun Erdebil-Sarab bölgesinden oldugu aşikar olacaqdir. Lenkeran Turklerinin boyuk bölumu özellikle geçmiş xan aileleri öz mensubiyetlerini Xetai ile baglamaqlari diqqet çekicidir. Erdebil lehcesindeki xususiyyetleri aşagidaki şekilde göstermek mumkundur.

Bu lehcelerin en boyuk xususiyyeti Istanbul turkcesinde olan "yo" ortaligina benzeyen cehetin var oluşudur. Gelirem yerine Istanbulda "geliyorum" dedikleri kimi Erdebil lehcesinde geleyirem şekli işlenir. Cohx hallarda "r" sesi atilsa da xususiyle kend agzinda söyleniş qeyd etdiyim formadadir.

Bu lehcenin bir başqa özelliyi, daha dogrusu Tebriz lehcesiyle ferqi,birinci şexs cem mensubiyyet felin duzeltme şekilçilerinde, son sesin ince ve qalinligindan asili olmayaraq Tebrizli- yux la duzeldiyi halda Erdebil lehcesinde ses uyuşumu qaydasina tabii olaraq yuk ve ya yik la duzelir.



7- Zencan lehcesi



Qizil uzen çayinin tarim ve Mencil istiqametinde yeniden şerqe buruldugu mecrasinin cenub hissesinden başlar, Zencan, Hidec yaxinliqlarinda Sultaniye ve Xudabendeden keçib Beycarin cenubundan Kurdustana dayanan bölgeleri ehate ederek şerqe dogru Songur ve Qurve lehcesin içine alar. Mahnişandan Kuzekunana ve oradan Qizil uzen çayinin Qiz körpusunden Qaf daglari ve Qiz qalasinin eteklerine qeder uzanan geniş bölgeni içine alan bu lehceni danişanlar şerqe teref getdikce daha qeliz ve qedim turk lehcesi olan Hemedan lehcesine yaxinlaşir. Hemedan, Beycar ve Zencan arasindaki ovalarda yaşayan, avşarlar, beydillilerin yaninda, elxanlilarin ve xususen Sultan Olcaytunun yaylagi ve yay paytaxti sayilan Sultaniyyenin etrafinda tebii olaraq Altay ve daha dogo turk lehceleri işlendiyine göre, bu lehcenin butövlukde yeni ve eski turkcenin qarişmasindan meydana geldiyini söylemek mumkundur.

Turkcenin gözel ve qayda pozuntusuna çox yol vermedem danişilan bu bölgelerde sözler tam diqqetle işlenir. Ancaq Qaradag lehcesi qeder de sert olamayan bu lehcede butun herfler xususen "r" herfi yerinde işlenir. Elave etmek lazimdir ki, şerq istiqametinde Hemedan ve Qezvine yaxinlaşdiqca oralardaki dil özellikleri tesiri altina girer ve yavaş-yavaş gelirsen yerine "geliren" demeye başlanar.

Bu lehcenin bir özelliyi de "c" sesinin "c" ve "k" arasinda bir sesle ifadesidir.



8- Hemedan lehcesi



Ebher, Takistan, Qezvin, Elemut qalasinin cenub hissesinden tutmuş Elborz daglarinin eteklerinden keçerek Qezvin duzunun butunluyunu içine alan bu lehce iştihartadan Buin Zehraya, ordan Avuc qesebesine geçerek Hemedan duzunun butunluyunu içine alaraq Bahar seherinden uzanaraq Esedabad gediyini aşib hemin adi daşiyan qesebenin Kengavere teref uzantisindan Şimal- şimaliqerb ve şimali-şerqinden Melayir- Toyserqan arasini Iştihard ovasina baglayan butun bu bölgeleri ehate eder. Buna ayri duşmus Sunqur lehceside daxil etmek olar,baxmiyaraqki o zencan lehcesinde gösterilmişdir. Bu bölgede butun kendlerin dili turkce olmasina baxmayaraq Hemedan ve Qezvin kimi şeherler iki dilli Melayir ve Toysirgan kimi şeherlerin boyuk ekseriyeti Farslaşmişdir. Adi geçen bu boyuk şeherlerde(Hemedan -Qezvin) 30 il bundan öncesine qeder haminin turkce bildiyi bir heqiqetdir.

Ancaq bu gun yavaş-yavaş uşaq ve genclerden başlayaraq şeher ehalisi bu dili unudur. Bununla bele kendlerden axin, helelik dilimizin ölmesine bu boyuk şeherlerde mane olmaqdadir.

Bu lehcenin çox eski ve köklu lehce olmasina baxmayaraq fars sözleri ona daxil olmuşdur. Ancaq turkce dil qaydalari xususen fovqelade guclu olan fel sistemi pozulmamişdir. Tukendi (qurtuldu), törendi ( ortaya çixdi- isthsal oldu) kimi qedim turk sözlerinin çox işlendiyi bu lehcede indiki zaman felinin ikinci ve ucuncu şexslerdeki olum ekinden "s" sesi duşer ve işlenmez hale geler. Misal uçun gelirsen sözune - "geliren", alirsan sözune - "aliran", gelirsiz sözune - "geliriz" ve aliriz sözune - "aliriz" deyilmekdedir. Görunduyu kimi sözun son sessizlerine tabe olaraq ses uyuşumuna uyulmaqdadir.

Bu lehcenin başqa bir özelliyi de sözlerin uzadilmasidir. Yuxarida qeyd etdiyim geliren sözunu uzadaraq- gelireen şeklinde söylerler. Söylenmesi lazim olan başqa bir xususda bu bölgedeki iki dilli şeherlerde köku fars ve ya ereb sözlerinden gelen sözlerin formasina göre sözdeki ses uyuşumunun pozulmasidir. Misal uçun bahar sözune- "behar", nahar sözune- "nehar" deyildiyi halda , köku turkce olan sözlerde ses uygunlugu deqiq olaraq riayet edilir. Misal uçun ataya- "ata", qarpiza -"qarpiz" ve ya "qarpuz" deyilir. Bu lehcenin en muhum özelliyi bezi kendlerde Cenubi Azerbaycanin başqa bölgelerinin tersine, "mi" sözunden sual elameti kimi istifade edilmesidir. Bilindiyi kimi Cenubi Azerbaycan turkcesinde soruşma mefhumu felin uzadilmasi ve deyişin sayaqindan mumkun olar.

Artirilmalidirki, bu bölge ve Xelec lehcesi adi verdiyimiz bölgede çoxlu Elseven (şahseven) kendleri movcutdur



9 - Xelec lehcesi



Bu lehce Tehranin yerli turkleri yeni Sehriyar, Kerec ve Tehranin cenub ovalarinda yaşayan turklere, Sayinqala, Sava, Qumun qerbi ve Selefcaqandan, Eraka, Xumeyine çatmamişdan, Azna Aliguderzin yaxinlarina qeder olan kend ve qesebeler, Mehelletdan Tefrişin etrafina oradan Lorustanla Xelecestani bir- birinden ayiran daglara qeder uzanan bölgeleri ehate edir. Bu barede bir neçe meseleye diqqet yetirmek lazimdir.

1- Bu bölgede olan şeherlerin hamisi iki dillidir.

2- Tehran, Qum, Kerec şeherlerinde danişilan dil Azerbaycanin umumi lehcesini ifade eder, çunki bu şeherlerde Azerbaycanin muxtelif bölgelerinden gelen azerbaycanlilar yaşayir. Ancaq onlarin xaricindeki şeherlerde ve yuxarida adin çekdiyim kend ve qesebelerde Xelec lehcesi işlenir.

3- Tefriş şeheri dörd bir yandan turk dilli ehali ile ehate olunmasina baxmayaraq orada turkce danişan yox denecek qeder azdir.

4- qeribedirki, Erak- Xumeyin ortalarinda Turk kendleri bitsede Xumeyin şeherinde Turkce danişan heddinden artiqdir.

5- Otuz il bundan önce menim şexsen gezib görduyum Save ve Erak kimi şeherlerde hami turk dilinde danisirdi,demek mumkundur. Ancaq onlar bu gun iki dilli şeher olaraq yavaş-yavaş farslaşmaqdadir.

6- Tehranin cenubundaki 600000 neferlik Islamşehr ve qerbindeki 100000 neferlik Hesenxan qalasi şehercikleri teqriben temamen köçme olduguna göre buradakilarin dili umumi Azerbaycan turkcesi xarakteri daşiyir. Çunki bu ehali yerli olmayan, ancaq Azerbaycanin butun bölgelerinden yoxsulluq ve işsizlikden qaçan turklerdir. Halbuki bezi yerlerde yerli turkce ile qarişaraq özune mexsus bir şiveye dönuşmuşdur.

Xelec turkcesinde de Hemedan turkcesinin özelliyi vardir. Ancaq o xususiyyetle birlikde, bu lehcede hem dil qaydalari pozulur ve pozulmaqda davam edir, hem de ses uyumu hetta köku turkce olan sözlerde ruayet edilmir. Bu barede Turkce olan sözlere diqqet edin. Atlar-a "Atler", Qazanc-a "qezenc" dedikleri kimi eriye "zerdali", Cevize yeni qoza "Gerdu" demekdedirler. Bu barede bu lehcenin Xorasan (Qoçan - Bocnurd -Derre qez) lehcesine ne qeder yaxin oldugu melumdur. Bir başqa meseleye de toxunmadan keçmek olmaz, o da bu lehcenin danişildigi bezi bölgelerde xususen Erak etrafinda saylarin özelliyidir.

Bele ki, o bölgede yuz yerine iki elli, yuz elli yerine uç elli, ... ve mine onyuz deyilmekdedir.

Boyuk Resuloglu : Yaz 1995